In de stad gaat het afvalwater naar de riolering en denk je er niet meer aan. In het buitengebied, in een gehucht of aan het einde van een straat zonder riool zuivert het perceel zelf. In Vlaanderen spreekt men van een IBA, een individuele behandelingsinstallatie voor afvalwater. In Nederland heet het ook IBA, individuele behandeling van afvalwater, of gewoon een eigen zuivering.
Deze gids vervangt geen bodemonderzoek, geen installateur en geen overheid, en de regels verschillen sterk van plek tot plek. Hij helpt je begrijpen wat je voorgesteld wordt en een net plan te maken, voor en na de werken.
Het principe: drie stappen
Alle installaties volgen hetzelfde schema, ook al verschilt het materiaal.
- Inzameling. Het water van de wc's (zwart water) en dat van keuken, badkamer en wasmachine (grijs water) gaan samen naar de installatie. Regenwater hoort daar niet bij: het zou de installatie overbelasten. Dat gaat naar een regenwaterput, een infiltratievoorziening of een gracht.
- Voorbehandeling. In een septische put zakken de zware deeltjes naar de bodem, drijven vetten boven en begint een eerste afbraak zonder zuurstof. Het water dat eruit komt, is helderder, maar niet gezuiverd.
- Zuivering en afvoer. Het voorbehandelde water wordt gezuiverd door de bodem, door een zandfilter of een filtermateriaal, of door een beluchte installatie. Daarna infiltreert het gezuiverde water (het effluent) in de bodem, of gaat het naar een gracht of waterloop als dat mag.
De grote families
| Systeem | Principe | Ruimte op het perceel | Elektriciteit | Onderhoud |
|---|---|---|---|---|
| Septische put + infiltratie in de bodem | De bodem filtert en zuivert | Groot: sleuven over tientallen m² | Nee | Ruimen van de put |
| Septische put + zandfilter | Een aangebracht zandbed zuivert | Middelgroot | Nee, behalve een pomp | Ruimen, filter controleren |
| Compactfilter | Filtermateriaal (kokos, steenwol, zeoliet…) in een tank | Klein | Afhankelijk van het model | Ruimen, filtermateriaal vervangen |
| Beluchte IBA | Bacteriën met zuurstof in een tank | Klein | Ja, continu | Vaker ruimen, onderhoud van pomp en beluchter |
| Plantenfilter (rietveld) | Beplante filterbedden met riet | Middelgroot tot groot | Afhankelijk van het model | Riet maaien, weinig ruimen |
Het juiste systeem hangt af van de bodem, de ruimte, de helling, het lozingspunt, het aantal bewoners en de systemen die bij jou toegelaten zijn.
Wat de plek bepaalt
De installateur of het studiebureau maakt de definitieve keuze, maar je plan helpt hem veel als het al toont:
- Waar het afvalwater het huis verlaat: onder welke gevel, op welke diepte. Hoe verder of hoger de installatie, hoe meer verval of een pomp je nodig hebt.
- De helling van het terrein. Een installatie ontwerp je bij voorkeur bergaf: huis, septische put, zuivering, dan het lozingspunt.
- De bodem. Klei, zand, rots, hoog grondwater: een bodemonderzoek of doorlatendheidsproef zegt of het terrein kan infiltreren. Een hoek die elke winter onder water staat, is een slechte plek voor infiltratiesleuven.
- Het lozingspunt: waar het gezuiverde water naartoe kan. Infiltratie ter plaatse, een gracht, een beek, een regenwaterafvoer in de straat: elk heeft zijn regels.
- Vrije ruimte. Niet onder een terras, een berijdbaar pad of een toekomstig tuinhuis, en niet op de plek waar je van een zwembad droomt.
De afstanden die je bij jou nagaat
Minimumafstanden staan in de regels van je gewest of land, in technische normen en soms in een gemeentelijk reglement. Ze verschillen per systeem en per bodem. De tabel toont wat je op je plan meet, niet de waarden die je moet halen: vraag die aan de installateur of de overheid en zet ze daarna op je plan.
| Te meten afstand | Waarom ze telt |
|---|---|
| Installatie ↔ huis en fundering | Vocht, stabiliteit van de fundering, geur |
| Installatie ↔ perceelgrenzen | Bescherming van de buren, toegang voor onderhoud |
| Installatie ↔ waterput, bron, drinkwaterwinning | Geen water vervuilen dat je drinkt of gebruikt |
| Installatie ↔ regenwaterput | Gebruikt water en afvalwater duidelijk scheiden |
| Infiltratie ↔ bomen en hagen | Wortels verstoppen en lichten de drains op |
| Infiltratie ↔ zwembad, moestuin, verharding | De grond erboven moet doorlatend en weinig belast blijven |
| Septische put ↔ toegang voor de ruimwagen | De zuigslang heeft een beperkte lengte |
Een eigen waterput of een bron hoort dus altijd op je plan, ook als je hem niet meer gebruikt: het is een van de eerste dingen waar de installateur naar vraagt.
Putten, deksels en de toegang voor de ruimwagen
Zodra het gras teruggegroeid is, zie je alleen nog de deksels en de inspectieputten. Zij maken het onderhoud mogelijk.
- Een inspectieput waar de leiding het huis verlaat, om te ontstoppen zonder de septische put te openen.
- De deksels van de septische put en, afhankelijk van het systeem, van de zuiveringstank, bereikbaar op maaiveldhoogte, nooit onder een terras of onder aarde.
- Een verdeelput aan het begin van infiltratiesleuven of een filter, om te zien of het water goed verdeeld wordt, en vaak een put aan het einde.
- Een controleput of toezichtsput aan de uitgang, als de regels controles van het geloosde water voorzien.
De septische put wordt regelmatig geruimd met een wagen die het slib wegzuigt. Hoe vaak, hangt af van het systeem, het volume en het aantal bewoners: de handleiding van de fabrikant en de onderhoudsfirma zeggen het je. De wagen moet erbij kunnen: vraag de ruimer hoe ver het deksel van de wagen mag liggen, en controleer op het plan dat de weg vrij blijft, zonder te smalle poort, zonder drassig gazon en zonder toekomstige carport ertussen.
Wat je er niet bovenop zet
Infiltratiesleuven of een ingegraven filter hebben lucht en een niet aangedrukte bodem nodig. Gazon erboven is ideaal. Vermijd:
- auto's die erover rijden of erop parkeren;
- bomen en grote struiken, waarvan de wortels de drains verstoppen;
- dichte verharding: terras, betonnen pad, tuinhuis op een plaat;
- de moestuin, uit voorzorg;
- ophogingen die de diepte van de drains veranderen.
Teken de zone op je plan, ook al zie je ze niet: ze beschermt de installatie op de dag dat iemand er een haag wil planten.
Een bestaande installatie terugvinden en vastleggen
Pas gekocht, of weet niemand nog precies waar de put ligt? Een paar aanwijzingen:
- deksels in het gazon, soms onder een paar centimeter aarde;
- de afvoer van het afvalwater in de kelder of aan de voet van een gevel;
- een strook groener gras in de zomer, die vaak de infiltratiesleuven verraadt;
- de documenten: plannen van een vroegere vergunning, het attest of de factuur van de installateur, gegevens van de vorige eigenaar. In Vlaanderen toont ook je woningpas wat het zoneringsplan voor je adres voorziet.
Zet elk onderdeel op het plan zodra je het gevonden hebt, met de bron: “deksel gevonden met een prikstok”, “tracé vermoed op basis van het gras”. De gids plan van de ondergrondse leidingen legt uit hoe je de diepte en de zekerheid van een leiding noteert.
De regels, in grote lijnen
- In Vlaanderen bepaalt het zoneringsplan van je gemeente wat er met je afvalwater moet gebeuren. Je vindt het op het geoloket van de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM), in je woningpas of bij de rioolbeheerder. Op het moment van schrijven geldt volgens de VMM in het individueel te optimaliseren buitengebied (de rode zone): aansluiten op riolering is er niet voorzien, een IBA is verplicht en bij nieuwbouw moet ze meteen geplaatst worden. In afwachting van de IBA is een septische put van minstens 3.000 liter verplicht, en die mag daarna als voorbehandeling blijven. Ligt er binnen 50 m oppervlaktewater of een kunstmatige afvoerweg voor regenwater, dan moet het effluent daarop aangesloten worden. In sommige gemeenten plaatst of onderhoudt de rioolbeheerder de IBA, en premies bestaan. Bron: vmm.vlaanderen.be, rubriek aansluiten of zelf zuiveren.
- In Brussel en Wallonië gelden eigen regels en een eigen indeling in zones.
- In Nederland zorgt de gemeente voor de inzameling van huishoudelijk afvalwater, ook in het buitengebied, met riolering of een IBA waar dat doelmatig is. De lozingsregels staan in het omgevingsplan van de gemeente, en lozen op oppervlaktewater valt onder de regels van het waterschap. Bron: iplo.nl, rubriek Individuele Behandeling van Afvalwater.
- Overal vraag je eerst of er riolering gepland is in je straat: een nieuwe installatie twee jaar voor het riool komt, kost veel geld.
Het tekenen in Architektor
Zet het niveau Ondergrond / leidingen actief. Het huis, de perceelgrenzen, het pad en de bomen blijven doorschijnend zichtbaar: zo worden de afstanden leesbaar.
- De septische put of de zuiveringstank: tool Tank / put (toets K), type Septische put / zuivering. Stel de vorm, de afmetingen, de diepte en het volume in. Zijn septische put en IBA twee aparte tanks, plaats dan twee elementen en geef ze een naam.
- De putten: dezelfde tool, type Inspectieput / toezichtsput, bij elke richtingsverandering en bij elke in- en uitgang van een tank.
- De leidingen: tool Leiding (toets U), net riolering / afvalwater, van de uitgang van het huis naar de septische put en daarna naar de zuivering. Vul de diameter en de diepte bij de putten in.
- De infiltratie: tool Tank / put, type Infiltratiezone, met de echte oppervlakte van de zone. Bij sleuven kun je elke drain ook met de tool Leiding tekenen.
- De afstanden: zet vaste maatlijnen (toets D) tussen de installatie en het huis, de perceelgrenzen, de waterput en de regenwaterput. Daar kijken de installateur en de overheid als eerste naar.
- De toegang: teken op het niveau Tuin / buiten de weg van de ruimwagen met de tool Zone, type Oprit / parking of Tuinpad.
Voor een project zet je de nieuwe elementen op “Nieuw” (rood) en de oude put die weg moet op “Te slopen” (geel). Het veld Notities van elk element bewaart de nuttige informatie: merk en type, datum van plaatsing, datum van de laatste ruiming. Die notities worden nooit getoond in een deellink.
Het plan delen en bijhouden
Voor de werken stuur je het plan naar de installateur of het studiebureau met de link “Ondergrondse leidingen”: hij ziet de leidingen zonder de details van het huis, meet de afstanden en pint zijn opmerkingen op het plan vast. Voor een aanvraag vraagt de overheid meestal een inplantingsplan: de PDF op schaal uit Architektor is een goede basis, die de installateur aanvult met wat gevraagd wordt.
Na de werken werk je het plan bij met wat echt gelegd is, met foto's van de sleuven erbij, en sla je een versie op met een duidelijke naam, bijvoorbeeld “IBA geplaatst, juni”. Op de dag dat je verkoopt of een tuinhuis of carport bouwt, hoef je dan niet het hele gazon af te prikken. En zijn de perceelgrenzen onduidelijk, dan helpt de gids kadasterplan, orthofoto en opmeting om de installatie juist te plaatsen ten opzichte van de buren.